Damyǵan memleketterdiń basty ustanymy - adam ómiriniń qasterligi men qundylyǵy. Onyń jeke basy men ómir súrý múmkindikteri. Osy turǵydan alǵanda Alash zııalylary ult pen adam máselesin qatar qarastyrdy. Ult - mega ólshemdi, al adam - ındıvıdýaldy qatynas. Bul ekeýi tek bir-birin tolyqtyrady.
Ult aldynda turǵan másele óz aldyna memleket qurý, derbestikke jetý t.b. arqyly anyqtalady. Al sol ıgilikke jetý jeke adamnyń jeke máselelerin sheshý arqyly ǵana iske asady.
HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda ult máselesin sheshýdiń keshendi jospary quryldy deımiz.
Jeke adamnyń máselelerine kelelik. Eń aldymen ýaqyttylyq máselesi. Tutas ulttyń saýatyn ashýdyń joly jekelegen adamdardyń arasynda sonyń qundylyǵyn arttyrýǵa arqyly ǵana múmkin edi. Alash zııalylary túrli elderdiń mysalyn aıta otyryp, saýattylyqtyń mańyzyn túsindirdi. Qazaq qoǵamynda mektep ashqan aýqatty azamattardy dáripteı otyryp, olardyń ıgi isterin qoǵamǵa kórsetti. Basqalarǵa jaqsy úlgi berýdi maqsat etti. Qazir, mysaly, elimizdiń halqynyń 97 paıyzǵa jýyǵy saýatty. Bul jaǵynan kelgende biz álemdik reıtıngte kósh bastap turmyz. Tipti keńes jyldarynyń basynda Alash zııalylary mektep oqýlyqtaryn jaza otyryp, saýatty qoǵam qurýdy teńdikke jetý joly dep eseptedi. Demek qazirgi ýaqyttaǵy bizdiń saýattylyǵymyz - júz jyl buryn egilgen dánniń jemisi.
Alash zııalylary eńbekterinde qazaq áıeliniń quqyǵy óte jıi kóterildi. Sol zamanda áıel teńsizdigin joıý máselesi ótkir kóterildi. Mysaly, alǵashqy ult romandary áıel taǵdyry arqyly ult taǵdyry tuspaldandy. Ekinshi jaǵynan bul qazaq áıeliniń qoǵam aldyndaǵy mártebesi men quqyqtyq-áleýmettik máselesine baıypty kózqarastyn qajet ekenin túsindiredi.
HH ǵasyrdyń II jartysynan elimizde mektep bitirgen qyzdardyń joǵary oqý ornyna túsýge degen umtylys joǵary bolýynda Alash eńbegi, múddesi tur. Muny iske asqan Alash armany dep te aıta alamyz.
Sebebi, ǵasyr buryn qyzyn oqytpaǵan halyq qazir barynsha oqytýǵa umtylyp otyr. Sondyqtan qazir TMD elderi boıynsha joǵary oqý oryn bitirgen azamattar qatarynan Qazaqstan kósh bastap tur. Shamamen 70 paıyzǵa jýyq otandasymyz joǵary oqý ornyn bitirgen eken.
Alash zııalylary oqý men qazaq qyzynyń taǵdyryna alańdap, ony júıeli sheshýdiń jolyn kórsetti. Demek bizdiń bul saladaǵy jetistigimiz 100 jyl burynǵy Alash zııalylary armanynyń iske asqany ekeni sózsiz.
Búginde zamandastarymyz bilimdi jastaryn shetelde oqytýǵa múmkindigi mol. Ony «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly júzege asyra alady. Endi osyǵan Alash zııalylarynyń baǵdary turǵysynan qarap kóreıik. «Jas azamat» gazetiniń 1918 jylǵy deregine qaraǵanda, Alash Orda qurǵannan keıin ár oblystan bilimdi jastardy shetelde oqytý týraly ıdeıa kóterdi. «Maqsat - álemniń ozyq 20-30 halqynyń qataryna qosylý» deıdi.
Biz bul ıdeıa Túrkistan keńestik respýblıkasynda júzege asqanyn jaqsy bilemiz. 50-ge jýyq jas azamat Germanııaǵa baryp oqydy. Bilýimizshe, postkeńestik elderdiń ishinde Qazaqstan ǵana turaqty túrde sheteldegi myqty oqý oryndaryna jastary men ǵalymdaryn ınstıtýsıonaldy turǵydan oqytyp jatqan birden-bir memleket. 30-jyldardaǵy saıası jappaı qýǵyn-súrgin ult oqyǵandaryn qynadaı qyryp ketti. Sonda dp Alash zııalylarynyń ıdeıasy ólgen joq. Tipti ol úzilmeı osy kúnge jetip, qajetimizge jarap jatyr.
Memleket pen ulttyń damýyndaǵy taǵy bir erekshe faktor - básekege qabilettilik. Onyń ózi de jeke adamnyń básekege qabilettiliginen bastaý alady. Jekelegen qabiletti mamandar jınala kele kópshilikti týǵyzady. Al kópshilik - ult jıyntyǵynyń bir ólshemi.
«Qazaq» gazetinde de básekelistikke qabilettilik týraly az jazylmaǵan.
«Sheberlikpen azdy uqsatyp, kóp ornyna jumsaǵan soń, eldiń óskenin jer aýyrlamaıtyn bolǵan. Sóıtip sheberlik artylýy el ósýinen, el ósýi sheberlik artylýynan bolmaq. Munyń qaısysy sebep, qaısysy nátıje bolmaq? Bul - el men yqtısad jaıyn tese qaraǵan danalardyń yntymaǵy qurylyp, bir shuqyrǵa qoıylmaǵan másele. Bireýleri eldiń ósýi sebep, sheberlik nátıjesi deıdi. Ekinshileri sheberlik sebep, el ósýi nátıjesi deıdi. Bul pikirlerdiń qaısysy durys, qaısysy burys? Ony aıyramyz dep áýrelenbeı, bizdiń aıtarymyz mynaý: Sheberlik jetilmegen jerde el sırek. Bul - daýsyz nárse. Olaı bolsa, munan eldiń tyǵyz bolýy ıaǵnı az jerde kóp adam kún kórýi sheberlik arqasynda ekendigi kórinedi. Sheberligi joq jurt az jerden kún kórýi sheberlik arqasynda ekendigi kórinedi. Sheberligi joq jurt az jerden kún kóre almaıdy. Kún kóre almasa, qurý bolmasa, ósý joq. Sóıtip, sheberlik artylýy el qalyndyǵynan bolmasa, el ósýi sheberlik arqasynda ekendigin eshkim beker deı almaıdy».
Álıhan Bókeıhan da osy gazettegi maqalasynda: «Bizden basqa ózge kem jurt, atyn atap ne qylaıyn, osyndaı kezde bas qosýdy olja qylyp, osyny syltaý qylyp buǵyp júrip maqsut isin istep alady. Halyq isin ornyna salýǵa kóp aqyl, kóp qyzmet, kóp jylǵa sheber istegen ádis kerek. Tirshilik-ǵumyr belgisi – alys-tartys, arbaý, ádis. Kim sheber bolsa, jalyqpaı, talmaı izdense, birigip tize qosyp, ádis qylsa, ǵumyr báıgesi - soniki. Torǵaıdyń aq úrpek balapanysha aýyzdy ashyp, bireýge jalynyp-jalpaıa berse, munan túk ónbeıdi. «Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shalyp qal» degen. Balapan bolmaı ádis qyl degeni ǵoı» dep jazypty.
Alash zııalylary bodandyq zamanda ómir súrse de, sol tar zamanda ja ózgeden kem bolmaýdyń, al jeke memleket qurý kezinde de ózgeden kem bolmaýdyń birden-bir joly - básekege qabiletti ult qalyptastyrý-tyn. Endi qazir de básekege qabilettilik mindeti men paryzy birinshi kezekte tur. Bul - Alash zııalylary armanyn júzege asyrýdyń joly men jóni.
Alash zııalylary mıkro deńgeı men makro deńgeı arasyndaǵy baılanysty durys bilgendigi aqıqat. Sebebi, ekonomıka ǵylymynda mynadaı bir ustanym bar: makro ekonomıkany tolyq túsiný úshin mıkro ekonomıka qaǵıdalaryn basshylyqqa alý kerek. Mıkro ekonomıka birlese kele makro kórsetkishti quraıdy.
Demek aldaǵy ýaqytta Alash zııalylarynyń ult pen jeke tulǵa týrasyndaǵy fılosofııalyq, saıası, quqyqtyq máselelerdi keshendi zertteýimiz qajet. Bul baǵyt fılologııa men tarıh salasynda edáýir zerdelendi. Aldaǵy ýaqytta basqa da gýmanıtarlyq ǵylym salalary Alash zııalylary kózqarasyn keń aýqymda zertteý nysanasy etkeni abzal.
Rýslan Aqmaǵanbet, saıasattanýshy